B4 Hoe organiseren we ondersteunende wet- en regelgeving voor de landbouwtransitie?

In hoeverre geeft de huidige wet- en regelgeving ruimte aan boeren om in transitie te gaan naar een duurzame, klimaatbestendige landbouw? Krijgen boeren die willen verduurzamen de juridische ruimte om dit te doen? Geert van der Veer van Stichting Herenboeren vertelde over zijn ervaringen met de Green Deal Natuurinclusief Grondgebruik en de belemmeringen in wet- en regelgeving vanuit de praktijk. Jurist bij Stichting Lenteland en voorzitter van de klimaattafel Landbouw en Landgebruik van het initiatief Jurist doet WAT, Flore Groen, gaf vanuit haar juridische achtergrond een kader voor ondersteunend recht.

Kernpunten
De huidige wet- en regelgeving is opgezet voor industriële landbouw en de voedingsmiddelenindustrie. Een systeem dat compleet is vastgelopen in een woud van regelgeving, met milieurecht dat het milieu net niet beschermd, natuurwetgeving die het hele land plat legt en een vastgeroest omgevingsrecht dat een status quo beschermt en niet gericht is op positieve ontwikkelingen die bijvoorbeeld biodiversiteit in een gebied verbeteren. Helaas zien we te vaak dat natuurinclusieve, biologische of regeneratieve boeren door de huidige wet- en regelgeving worden tegengewerkt.

Regels en wantrouwen
Kleinschalig werkende boeren en boeren met gemengde bedrijven, typerend voor natuurinclusieve, biologische en regeneratieve boeren (hierna natuurinclusieve boer/natuurinclusieve landbouw), krijgen veel eisen en administratieve lasten opgelegd die eigenlijk opgesteld zijn voor industriële boerderijen. Daarnaast is er een scheiding tussen agrarische wet- en regelgeving en Flora & Faunawetgeving, terwijl natuurinclusieve landbouw juist van een integratie uitgaat.
Het uitgangspunt bij de bestaande wet- en regelgeving is vaak wantrouwen vanuit de overheid, waardoor er ook wantrouwen vanuit de boeren richting die overheid is ontstaan. Dat werkt ontzettend demotiverend en staat de transitie in de weg waar we juist allemaal om staan te springen.

Hoe dan wel?
De overheid zou een wettelijk kader kunnen scheppen voor natuurinclusieve boeren en boeren die de transitie naar natuurinclusieve landbouw inzetten. Een nieuw systeem B. Bij dat kader wordt uitgegaan van een zorgplicht van de boer en met doelgerichte wet- en regelgeving. Dat betekent dat je werkt op basis van vertrouwen. Deze boer kan een eigen manier van bedrijfsvoering toepassen met als uitgangspunt dat er geen chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest worden gebruikt. Centraal staat het behalen van doelstellingen ten aanzien van de kwaliteit van bodem, water en de vermeerdering van biodiversiteit. Hoe de boer die doelen behaalt is zijn/haar deskundigheid en hangt af van de omstandigheden in het gebied.

Doelgerichte wetgeving dus in plaats van de nu gangbare wetgeving. In plaats van bijvoorbeeld te bepalen welke soort gewassen wanneer geplaatst moeten worden of hoe het land moet worden ingericht, stellen we meetbare doelen die overeenkomen met de Nederlandse natuurdoelstellingen. Dat voorkomt een hoop frustratie bij pionierende boeren die al natuurinclusief, werken en biedt een aantrekkelijk perspectief voor boeren die de transitie naar duurzame landbouw nog moeten doormaken. Laten we hierbij leren van de ‘koplopers’, de groenboeren die er al zijn!

Vervolgstappen
Het is van belang om overheden, provincies, uitvoerings- en handhavingsorganisaties en gemeenten mee te krijgen in deze denkwijze. Ons voorstel is om zorgplicht als leidende factor te nemen in de wet- en regelgeving, eventueel met een beloningssysteem in plaats van de huidige focus op het controleren. Agrarische wetgeving en natuur moeten hierbij samenkomen.

Het is aan de wetgever om een wettelijk kader te creëren voor natuurinclusieve landbouw met doelgerichte regels en met als uitgangspunt de zorgplicht van de boer. Tegelijkertijd realiseren we ons dat het veranderen van wet- en regelgeving - of een apart kader scheppen - een traag traject kan zijn. Daarom hebben we ook een aantal adviezen geformuleerd ter ondersteuning van al die vele boeren die nu al (soms decennialang) op natuurinclusieve wijze bezig zijn of in transitie gaan. Op lokaal en provinciaal niveau hebben bestuurders en uitvoeringsinstanties namelijk vaak al ruimte om uitzonderingen mogelijk te maken:

1. Kijk naar het doel achter de wet of regel.
Ondersteunt een positieve ontwikkeling op het gebied van landbouw in jouw regio het doel, maar houden regels die tegen? Formuleer de uitzondering. Bij natuurinclusieve landbouw neemt de biodiversiteit op de boerderij toe. Er is dan een groot risico dat een boer in zijn/haar bedrijfsvoering wordt beperkt door de Flora & Faunawetgeving, terwijl het doel van die wetgeving juist is gericht op het beschermen van natuur en toename van biodiversiteit. Het doel wordt dus bereikt juist door de landbouw. In dit geval is een uitzondering op eventueel beperkende regels op zijn plaats.

2. Maak gebruik van de bevoegdheden om uitzonderingen mogelijk te maken.
Een voorbeeld uit het Omgevingsrecht: de wijzigingsbevoegdheden in bestemmingsplannen. Past een natuurinclusief initiatief niet precies in een bestemmingsplan? Alle Provincies en Gemeenten hebben beleid op het gebied van natuur, milieu, duurzaamheid. De wijzigingsbevoegdheid in een bestemmingsplan kan dus beleidsmatig altijd onderbouwd worden.

3. Introduceer risicomanagement in de besluitvorming.
Wat zijn nu echt de risico’s in de bedrijfsvoering van natuurinclusieve boeren op de natuur, omgeving en gezondheid? Er is een groot verschil in risico’s in de bedrijfsvoering van een natuurinclusieve boer ten opzichte van een industrieel werkende boer. Kijk alleen maar naar het gebruik van kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen: die worden niet gebruikt door een natuurinclusieve boer. Met een goed onderbouwd plan en een langetermijndoelstelling zou een natuurinclusieve boer ruimte moeten krijgen juist door de weinige risico’s.

Kortom, bestuurders en juristen in het land: wees creatief en proactief in het geval initiatieven in jouw gemeente of provincie aanlopen tegen regelgeving. Kijk naar wat er wél kan en ondersteun dat juridisch. Jullie steun is hard nodig!

Betrokkenen
Geert van der Veer, Herenboeren, LinkedIn
Flore Groen, Jurist doet Wat/Stichting Lenteland, LinkedIn